Vooruitgang wordt meestal gezien als iets positiefs. Nieuwe technologie, betere medische zorg, meer welvaart, snellere communicatie – het zijn ontwikkelingen die het leven gemakkelijker maken. Toch roept vooruitgang ook een ongemakkelijke vraag op: is vooruitgang altijd werkelijk vooruitgang?
De belofte van vooruitgang
Door de geschiedenis heen heeft vooruitgang veel gebracht. Medische ontwikkelingen hebben levens gered. Technologie heeft werk lichter gemaakt. Communicatie is sneller geworden en kennis is toegankelijker dan ooit. Veel van wat vandaag vanzelfsprekend is, was honderd jaar geleden nauwelijks voorstelbaar. Elektriciteit, internet, moderne geneeskunde, reizen over de hele wereld – het zijn voorbeelden van ontwikkelingen die het leven ingrijpend hebben veranderd. Vanuit dat perspectief lijkt vooruitgang een onmiskenbaar goede beweging.
De prijs van ontwikkeling
Maar vooruitgang heeft ook een prijs. Nieuwe technologie verandert niet alleen wat we kunnen, maar ook hoe we leven en wie we zijn. Werk verdwijnt of verandert. Sociale structuren verschuiven. De manier waarop mensen met elkaar omgaan verandert. Waar vroeger families vaak dicht bij elkaar leefden, wonen mensen nu verspreid. Communicatie is sneller geworden, maar soms ook oppervlakkiger. Technologie die bedoeld is om verbinding te creëren, kan tegelijkertijd afstand veroorzaken. Vooruitgang lost problemen op, maar creëert vaak ook nieuwe.
Vooruitgang is nauwelijks tegen te houden
Het bijzondere is dat vooruitgang zich zelden laat stoppen. Zelfs wanneer veel mensen twijfelen aan een ontwikkeling, blijkt het vaak onmogelijk om haar werkelijk tegen te houden. Wanneer een technologie eenmaal bestaat, wordt die ook gebruikt. Economische belangen, nieuwsgierigheid en competitie tussen landen en bedrijven zorgen ervoor dat ontwikkelingen doorgaan. Zelfs wanneer een samenleving weet dat een bepaalde ontwikkeling risico’s heeft, blijkt het in de praktijk vaak onmogelijk om de beweging volledig te stoppen. Hooguit kan zij worden vertraagd. In die zin geeft het woord “vooruitgang” een richting aan – vooruit in de tijd – en niet persé een verbetering.
Het perspectief van vorige generaties
Interessant is ook hoe relatief ons idee van vooruitgang is. Veel dingen die wij vandaag normaal vinden, zouden door mensen honderd jaar geleden waarschijnlijk met grote argwaan zijn bekeken. De snelheid van het moderne leven, de individualisering van de samenleving, de manier waarop technologie ons dagelijks bestaan doordringt – voor eerdere generaties zou dat misschien eerder als vervreemding dan als vooruitgang hebben gevoeld. Wat wij als verbetering beschouwen, kan vanuit een ander tijdperk heel anders worden beoordeeld.
Het perspectief van toekomstige generaties
Het omgekeerde geldt waarschijnlijk ook. Wat wij vandaag vanzelfsprekend vinden, kan voor mensen in de toekomst juist vreemd of ouderwets lijken. Denk bijvoorbeeld aan de manier waarop we nu relaties en gezinnen organiseren. Voor ons is het vanzelfsprekend dat mensen samenleven, samen kinderen krijgen en die zelf opvoeden. Maar het is niet ondenkbaar dat toekomstige samenlevingen daar anders mee omgaan. Misschien worden kinderen ooit buiten het traditionele gezin geboren en grootgebracht in volledig andere structuren. Misschien spelen technologie en kunstmatige intelligentie daar een rol in. Voor ons voelt dat bijna ondenkbaar en wellicht ook ongewenst. Maar voor mensen die over tweehonderd of driehonderd jaar leven, kan het juist volkomen normaal zijn en als grote vooruitgang worden gezien.
Vooruitgang en waarden
Dat maakt duidelijk dat vooruitgang niet alleen een technische ontwikkeling is, maar ook een verandering van waarden. Wat een samenleving belangrijk vindt, verandert mee met de mogelijkheden die technologie biedt. Daarmee verandert ook het beeld van wat “beter” is.
Een ongemakkelijke conclusie
Misschien is dat de meest eerlijke conclusie: vooruitgang is niet altijd een duidelijke stap vooruit. Soms is het een verschuiving waarvan pas later duidelijk wordt wat de gevolgen zijn. En misschien is het nog ongemakkelijker dat we die zogenoemde vooruitgang vaak niet werkelijk kunnen stoppen, zelfs wanneer we twijfelen aan de richting. Wat vandaag wordt ontwikkeld, zal ongetwijfeld ook worden gebruikt. En toekomstige generaties zullen opnieuw moeten beoordelen of dat werkelijk een verbetering was, een verslechtering of slechts een andere manier van leven.