Soms sta je stil bij wat technologie vandaag al kan, en soms dwingt het me daar even bij stil te staan. Dat laatste overkwam mij recent toen ik experimenteerde met AI en muziek.
Jaren geleden las ik Last and First Men van Olaf Stapledon (1886 – 1950) — een (naar mijn mening) indrukwekkende sciencefictionroman die ik nooit vergeten ben. Het boek is geschreven alsof het door de laatste mens in een verre toekomst wordt verteld. Stapledon beschrijft daarin de opkomst en ondergang van talloze mensensoorten, over tienduizenden jaren: genetisch gemodificeerde rassen, beschavingen die opkomen en verdwijnen, oorlogen, tragedies, vergetelheid — en af en toe ook schoonheid en vrede. Het boek raakte me diep, juist door de combinatie van melancholie, schaal en reflectie. En dat doet het na zoveel jaren nog steeds want het laat me iets voelen van de vergankelijkheid van de mens, maar ook van de trots waarmee we ooit op onze geschiedenis terug zullen kijken — als we die kans krijgen.
De aanleiding voor dit artikel was echter veel eenvoudiger. Ik wilde gewoon eens spelen met AI-muziek: zien wat er tegenwoordig mogelijk is als je een tekst voert aan een model en vraagt daar muziek bij te maken. Ik vroeg ChatGPT of het boek Last and First Men bekend was — en dat was het. Vervolgens vroeg ik om een songtekst, geschreven vanuit het perspectief van de Last Men zelf. Het resultaat was verrassend goed. Geen oppervlakkige samenvatting, maar een tekst met gevoel, afstand, beschouwing — met echo’s van het boek dat ik ooit las.
Daarna voerde ik deze tekst in bij een AI-muziektool. Met een eenvoudige prompt (“Slow, emotional, cinematic, minor key, …”) liet ik het model de muziek componeren. En het gebeurde. De tekst werd gezongen. De klank was sober, gedragen, bijna menselijk. En ineens zat ik daar — niet als iemand die met technologie speelde, maar als luisteraar. Als toeschouwer van iets groters.
Wat me overviel was geen verbazing over wat AI technisch allemaal kan. Dat wist ik al. Wat me trof was het gevoel. Het besef dat ik, tientallen jaren na het lezen van dat boek, een stem hoorde die iets van die melancholische toekomst verbeeldde. Niet perfect. Niet menselijk. Maar raak genoeg om me stil te krijgen.
Ik ben niet zo snel onder de indruk van gadgets of hype. Maar dit… dit had iets. Iets wat raakt aan geheugen, projectie en misschien zelfs aan kunst. Een stem uit een verre toekomst, voortgebracht door technologie van nu, gebaseerd op een boek uit 1930, en aangejaagd door mijn herinnering van decennia geleden.
Soms toont AI zich niet als bedreiging of speeltje, maar als spiegel. En soms… zingt die spiegel terug.
Luister maar eens…
William Olaf Stapledon (1886–1950) was een Britse sciencefictionschrijver die wordt beschouwd als een van de grondleggers van de visionaire sciencefiction. Hij groeide op in zowel Wallasey als Port Said (Egypte), en studeerde geschiedenis aan het Balliol College van de Universiteit van Oxford. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werkte hij als chauffeur op een ziekenwagen. Zijn werk kenmerkt zich door filosofische diepgang en enorme tijdschalen, en heeft generaties denkers en schrijvers beïnvloed.